Hoppa beint í aðalinnihald
Augnlæknar Reykjavíkur
Fræðsla

Aldurstengd fjarsýni

Aldurstengd fjarsýni (presbyopia, oft kölluð ellifjarsýni) lýsir sér þannig að erfiðara verður að fókusa á hluti sem eru nálægt, svo sem texta í síma, bók eða matseðli.

Þetta er ekki sjúkdómur heldur eðlilegt og óhjákvæmilegt lífeðlisfræðilegt öldrunarferli augans sem hefur áhrif á alla, óháð því hvort fólk hefur verið með fullkomna sjón alla ævi eða glímt við aðra sjónlagsgalla.

Hún byrjar venjulega að gera vart við sig á aldrinum 40–45 ára og eykst jafnt og þétt fram yfir sextugt, en þá nær hún jafnvægi.

Hvað gerist í auganu?

Til þess að geta fært fókusinn frá fjarlægum hlut yfir á eitthvað sem er nálægt þarf augað að auka ljósbrot sitt. Þetta ferli kallast fókusun (accommodatio):

  • Í ungu auga er náttúrulegi augnsteinninn mjúkur og afar teygjanlegur. Þegar horft er á eitthvað nálægt herpa litlir brávarvöðvar (ciliary muscles) að augnsteininum svo hann verður kúptari og brýtur ljósið meira.
  • Með aldrinum harðnar efnið í augnsteininum og prótínin í honum þéttast, sem veldur því að hann tapar teygjanleika sínum smám saman.

Þegar augnsteinninn getur ekki lengur sveigt sig og orðið kúptur nær ljós frá nálægum hlutum ekki að brotna nægilega skarpt. Brennpunkturinn myndi fræðilega lenda fyrir aftan sjónhimnuna, sem veldur því að nærhlutir verða óskýrir.

Helstu einkenni

  • „Of stuttir armar“: Þörf á að halda bókum, símum eða merkingum lengra frá sér til að geta lesið textann greinilega.
  • Aukin birtuþörf: Texti sést mun verr í daufri birtu (t.d. á kertalýstum veitingastöðum) því stærra sjáaldur minnkar dýptarskerpuna.
  • Augnþreyta og höfuðverkur: Sérstaklega eftir langvarandi lestur, tölvuvinnu eða nákvæmisvinnu með höndunum.
  • Töf á fókus: Tími tekur að stilla sjónina skýrt þegar litið er upp úr bók og yfir í fjarska (eða öfugt).

Hver er munurinn á fjarsýni og aldurstengdri fjarsýni?

Þótt báðir gallar valdi óskýrri sjón nálægt eru orsakirnar ólíkar:

  • Venjuleg fjarsýni (hyperopia): Byggingargalli í auganu sem er til staðar frá fæðingu/æsku. Augnknötturinn er of stuttur eða hornhimnan of flöt.
  • Aldurstengd fjarsýni (presbyopia): Stafar ekki af stærð augnknattarins eða lögun hornhimnunnar, heldur af því að augnsteinninn sjálfur harðnar og missir hæfni til að breyta um lögun.

(Nærsýnt fólk fær líka aldurstengda fjarsýni, en tekur oft eftir því að með því að taka af sér gleraugun getur það enn lesið nálægt án vandræða).

Hvernig er hún mæld?

Á gleraugnaseðli kemur aldurstengd fjarsýni fram sem viðbótarstyrkur við fjarstyrkinn og er skammstöfuð sem ADD (Addition):

  • Mæld í jákvæðum díoptríum (plús), yfirleitt frá +0.75 D (í byrjun) upp í um +2.50 D til +3.00 D (við 60–65 ára aldur).

Meðferð og leiðrétting

Ekki er hægt að koma í veg fyrir aldurstengda fjarsýni, en auðvelt er að bæta upp fyrir tapaðan brotkraft augnsteinsins:

  • Lesgleraugu: Einföldustu gleraugun sem aðeins eru notuð við lestur eða handavinnu (plússtyrkur).
  • Fjöltrillugler (progressives / varifocals): Gleraugu án sjáanlegra skila þar sem styrkurinn breytist mjúklega frá fjarstilli efst, yfir í millifæri (t.d. tölvuskjá) í miðjunni, og lesstilli neðst.
  • Tvískipt gler (bifocals): Gler með greinilegum glugga eða línu neðst fyrir lestur.
  • Fjölsjóna snertilinsur (multifocal): Linsur hannaðar með mismunandi svæðum fyrir nær- og fjarsjón samtímis.
  • Einsjón (monovision): Leiðrétting (með linsum eða laseraðgerð) þar sem ríkjandi augað er stillt fyrir fjarsjón en hitt augað stillt fyrir nærsjón. Heilinn lærir fljótt að velja réttu myndina eftir aðstæðum.
  • Augasteinaskipti (refractive lens exchange): Náttúrulegi augnsteinninn er fjarlægður og fjöltrillu-gervilinsa (multifocal IOL) eða linsa með aukinni dýptarskerpu (EDOF) grædd í staðinn, sem leysir bæði lesþörf og fjarþörf til frambúðar og kemur í veg fyrir ský á auga síðar.

Tengdar greinar