Tvísýni

Fyrsta og mikilvægasta skrefið við mat á tvísýni er að athuga hvort hún hverfi þegar öðru hvoru auganu er lokað:

1. Tvíeyg tvísýni (Binocular diplopia)

• Einkenni: Tvísýnin hverfur alveg þegar öðru auganu er lokað (sama hvoru).
• Orsök: Augun beinast ekki að sama marki samtímis (rangeygð eða hreyfitruflun). Heilanum berast tvær mismunandi myndir frá hvoru auga og nær ekki að bræða þær saman í eina.
• Bakgrunnur: Oftast tengt vandamálum í augnvöðvum eða heilataugum sem stjórna hreyfingum augans (taugar III, IV eða VI).

2. Eineyg tvísýni (Monocular diplopia)

• Einkenni: Tvísýnin er til staðar jafnvel þótt lokað sé fyrir annað augað. Þegar horft er aðeins með „veika“ auganu sést hluturinn enn tvöfaldur eða sem eins konar draugamynd (ghost image).
• Orsök: Vandamálið liggur í ljósbroti eða byggingu sjálfs augans, oftast í hornhimnu, linsu eða sjónhimnu.

Orsakir tvíeygrar tvísýni:

• Taugakvillar og heilablóðrás: Heilablóðfall, skammvinn blóðþurrð í heila (TIA) eða æxli/bólga í heila eða augntóft geta skaðað heilataugar sem stýra augnvöðvum.
• Sykursýki: Getur valdið staðbundnum taugaskaða (microvascular cranial nerve palsy).
• Vöðvaslensfár (Myasthenia gravis): Sjálfsofnæmissjúkdómur sem veldur vöðvaþreytu og máttleysi í augnvöðvum og augnlokum (augnloksig).
• Skjaldkirtilsaugnkdómur (Graves' orbitopathy): Bólga og þykknun á augnvöðvum veldur því að augun geta ekki hreyfst eðlilega saman.
• Áverkar: Brot á beinum augntóftar geta klemmt augnvöðva eða skemmt taugar.
• Huldur eða væg rangeygð frá barnæsku (decompensated strabismus): Vöðvajafnvægi sem áður var haldið í skefjum getur bilað með aldrinum eða vegna álags.

Orsakir eineygrar tvísýni:

• Ský á augasteini (drer / cataract): Ójöfn þétting eða ský í linsunni brýtur ljósgeislana í margar áttir.
• Hornhimnugallar: Mikil sjónskekkja, ójöfnur á yfirborði hornhimnunnar eða hornhimnukeila (keratoconus).
• Þurr augu: Ójöfn tárafilma á yfirborði hornhimnu getur valdið tímabundnum tvöföldum myndum eða móðu.
• Sjúkdómar í sjóngulu: T.d. togafbrigði eða örvefur á miðgróf sjónhimnunnar (epiretinal membrane).

Við greiningu á tvísýni er mikilvægt að kortleggja eðli hennar nákvæmlega:

1. Læknisskoðun: Athugað hvort tvísýnin hverfur við að byrgja annað augað, kannaðar hreyfingar beggja augna í allar áttir og sjáöldur skoðuð.
2. Augnskoðun: Raufarlampaskoðun á hornhimnu, linsu og augnbotni til að útiloka staðbundna sjúkdóma.
3. Myndgreining: Sneiðmyndataka (CT) eða segulómun (MRI) af heila og augntóftum ef grunur leikur á taugavandamáli, blæðingu eða æxli.
4. Blóðprufur: Mæling á blóðsykri, skjaldkirtilshormónum og mótefnum (t.d. gegn asetýlkólínviðtökum ef grunur er um vöðvaslensfár).

Meðferð fer algjörlega eftir undirliggjandi orsök:

• Bráðabirgðalausnir: Til að draga úr óþægindum og ógleði er oft hægt að setja lepp yfir annað augað eða festa tímabundna prisma-filmu á gleraugu til að beina myndunum saman.
• Gleraugu með prisma: Ef um stöðuga en minniháttar vöðvaskekkju er að ræða geta prismagleraugu brætt myndirnar saman.
• Meðferð á sjúkdómi: Lyfjameðferð við skjaldkirtilssjúkdómi eða vöðvaslensfári, eða blóðsykursstjórnun við sykursýkistaugakvilla.
• Augnaðgerðir:
  • Aðgerð vegna drers eða hornhimnugalla (við eineygri tvísýni).
  • Aðgerð á augnvöðvum (leiðrétting á rangeygð) ef ástandið gengur ekki til baka af sjálfu sér eftir nokkra mánuði.